Στην πολιτική «πεθαίνουν» μόνο οι νεκροί….

Η υποτίμηση του αντιπάλου είναι από τα πιο ακριβά λάθη στην πολιτική. Η ελληνική και η διεθνής ιστορία το έχουν δείξει ξανά και ξανά.

Του Γιώργου Βουλγαράκη

Μια βαριά εκλογική ήττα, ένα σκάνδαλο ή μια παραίτηση αρκούν για να κηρυχθεί κάποιος «πολιτικά νεκρός». Η ιστορία επιμένει να το διαψεύδει. Στην πολιτική νεκροί είναι μόνο όσοι έχουν πεθάνει κυριολεκτικά. Όλοι οι άλλοι μένουν δυνητικά ενεργοί και περιμένουν τη συγκυρία που θα τους ξαναχρειαστεί.

Η Μεταπολίτευση γεννήθηκε από μια τέτοια επιστροφή. Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής έφυγε για το Παρίσι το 1963, ηττημένος από την Ένωση Κέντρου και σε ρήξη με τα Ανάκτορα. Έμεινε μακριά έντεκα χρόνια, αρκετά για να τον θεωρεί μια ολόκληρη πολιτική γενιά οριστικά παρελθόν. Τον Ιούλιο του 1974 επέστρεψε ως ο μόνος πολιτικός με το κύρος να αναλάβει ένα κράτος που κατέρρεε. Τέσσερις μήνες αργότερα η Νέα Δημοκρατία πήρε 54%.

Δεκαπέντε χρόνια μετά, ο Ανδρέας Παπανδρέου έμοιαζε τελειωμένος. Είχε χειρουργηθεί στην καρδιά, το σκάνδαλο Κοσκωτά είχε πληγώσει βαριά το ΠΑΣΟΚ και η Βουλή τον παρέπεμψε στο Ειδικό Δικαστήριο. Μέσα σε δέκα μήνες έχασε τρεις εκλογές. Το 1992 αθωώθηκε με ψήφους επτά έναντι έξι, και το 1993 επέστρεψε στην πρωθυπουργία με σχεδόν 47%.

Ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης κουβάλησε για δεκαετίες το στίγμα της αποστασίας του 1965. Ανέλαβε την ηγεσία της ΝΔ το 1984, ήρθε πρώτος σε τρεις διαδοχικές κάλπες και το 1990 σχημάτισε κυβέρνηση με οριακή πλειοψηφία. Ο Αντώνης Σαμαράς ανέτρεψε εκείνη την κυβέρνηση το 1993 και έζησε με τη σειρά του χρόνια απομόνωσης με την Πολιτική Άνοιξη. Επέστρεψε στη ΝΔ, την ηγήθηκε από το 2009 και έγινε πρωθυπουργός το 2012.

Η διεθνής εμπειρία επιβεβαιώνει τον κανόνα. Ο Ρίτσαρντ Νίξον έχασε την προεδρία το 1960 και την Καλιφόρνια το 1962. Τότε δήλωσε στους δημοσιογράφους ότι «δεν θα είχαν πια τον Νίξον για να τον κλωτσούν» . Έξι χρόνια αργότερα εκλεγόταν Πρόεδρος. Ο Ουίνστον Τσόρτσιλ πέρασε τη δεκαετία του 1930 στο περιθώριο του κόμματός του, και τον ειρωνεύονταν για τις επίμονες προειδοποιήσεις του για τη Γερμανία. Ο Σαρλ ντε Γκωλ έμεινε δώδεκα χρόνια εκτός εξουσίας μετά το 1946. Και τους δύο τους επανέφερε στην κορυφή μια κρίση που οι κυβερνώντες δεν μπορούσαν να χειριστούν.

Οι πιο πρόσφατες περιπτώσεις είναι ακόμη πιο ακραίες. Ο Ντόναλντ Τραμπ έχασε το 2020 και είδε τους οπαδούς του να εισβάλλουν στο Καπιτώλιο. Αντιμετώπισε τέσσερις ποινικές διώξεις και καταδικάστηκε από ενόρκους στη Νέα Υόρκη. Το 2024 κέρδισε και τη λαϊκή ψήφο και έγινε ο πρώτος μετά τον Γκρόβερ Κλίβελαντ που επέστρεψε στον Λευκό Οίκο ύστερα από διακοπή. Ο Λούλα ντα Σίλβα πέρασε 580 ημέρες στη φυλακή, ώσπου το Ανώτατο Δικαστήριο της Βραζιλίας ακύρωσε τις καταδίκες του για διαδικαστικούς λόγους. Το 2022 κέρδισε τρίτη προεδρική θητεία.

Οι επιστροφές αυτές έχουν κάτι κοινό, που οι αντίπαλοι σπάνια αναγνωρίζουν εγκαίρως. Η υποτίμηση στηρίζεται σε ένα διπλό σφάλμα. Το πρώτο αφορά τον ίδιο τον πολιτικό. Όσοι βιάζονται να τον ξεγράψουν θεωρούν ότι αναφέρονται στον ίδιο άνθρωπο που ήξεραν , με τα ίδια λάθη και την ίδια ρητορική. Η απόσταση από την εξουσία όμως του δίνει χρόνο να αναστοχαστεί, να χτίσει νέες συμμαχίες και να βρει καινούργιο λεξιλόγιο. Ο Ανδρέας του 1993 μιλούσε με άλλον τόνο από τον Ανδρέα του 1989.

Το δεύτερο σφάλμα αφορά την κοινωνία, την οποία εκλαμβάνουν ως αμετάβλητη.  Οι πολίτες που γύρισαν την πλάτη σε έναν πολιτικό αποφάσισαν με γνώμονα   τις ανησυχίες της δικής τους εποχής. Τα χρόνια όμως αναδεικνύουν άλλα προβλήματα  και η φθορά της εξουσίας βαραίνει πλέον όσους κυβερνούν.

Η συλλογική μνήμη λειτουργεί επιλεκτικά. Τα λάθη του χθες θολώνουν, ενώ τα προβλήματα του σήμερα, βιώνονται τώρα.  Έτσι, ο πολιτικός που απορρίφθηκε χθες , μπορεί αύριο  να φαντάζει η πιο λογική λύση.

Ο Αλέξης Τσίπρας είναι το  πιο πρόσφατο στοίχημα αυτού του κανόνα. Τον Ιούνιο του 2023 ο ΣΥΡΙΖΑ έπεσε στο 17,8% και παραιτήθηκε. Σχεδόν ολόκληρο το πολιτικό σύστημα τον κατέταξε στους «πολιτικά νεκρούς».

Ο ΣΥΡΙΖΑ διασπάστηκε και συρρικνώθηκε, ενώ ο ίδιος αποσύρθηκε και έγραψε την «Ιθάκη». Τον Μάιο του 2026 ίδρυσε την Ελληνική Αριστερή Συμπαράταξη, την οποία οι περισσότερες δημοσκοπήσεις φέρνουν σήμερα δεύτερη.

Η επιστροφή του διαφέρει βέβαια σε ένα πολύ κρίσιμο σημείο. Ο Καραμανλής έλειψε έντεκα χρόνια, ο ντε Γκωλ δώδεκα, ο Νίξον έξι. Ο Τσίπρας έμεινε μακριά από την πρώτη γραμμή λιγότερο από τρία.

Η απουσία αποδίδει όταν διαρκεί ώστε να αλλάξει ο ίδιος ο πολιτικός και να ξεθωριάσουν τα λάθη που τον οδήγησαν στην ήττα. Το δημοψήφισμα και η διακυβέρνηση του 2015–2019 παραμένουν νωπά. Η κοινωνία, από την άλλη, έχει ήδη αλλάξει. Η ακρίβεια, το στεγαστικό και η κόπωση μιας μακράς διακυβέρνησης την κάνουν να κρίνει με άλλα κριτήρια από εκείνα του 2019.

Ο Ανδρέας απέδειξε ότι και τέσσερα χρόνια μπορούν να είναι αρκετά, όταν η κοινωνία αλλάζει γρηγορότερα από τη μνήμη της. Το στοίχημα για τον Τσίπρα είναι να δείξει ότι τρία χρόνια ήταν αρκετά για να μετατοπισθεί προς τον ρεαλισμό.

 Όσοι στηρίζουν τη στρατηγική τους στη βεβαιότητα ότι το παρελθόν θα τον κυνηγά για πάντα, επαναλαμβάνουν το λάθος των αντιπάλων του Ανδρέα το 1990.

Η υποτίμηση του αντιπάλου έχει μια ύπουλη γοητεία. Γλιτώνει από τον κόπο του αντεπιχειρήματος και επιτρέπει σε όσους κυβερνούν να αντιπαρατίθενται με μια παλιά και γνωστή φωτογραφία του αντιπάλου τους. Ο χρόνος στην πολιτική όμως, δουλεύει υπέρ όποιου ξέρει να περιμένει και εναντίον όποιου βιάζεται να πανηγυρίσει. Όποιος θάβει πρόωρα τον αντίπαλό του, συνήθως τον ξανασυναντά στην κάλπη.

Γιώργος Βουλγαράκης